rắc rối giới - gender trouble

Judith Butler, một cái tên được mệnh danh là “vua và nữ hoàng của thuyết lệch pha”, là một nhà triết học và lý thuyết giới người Mỹ có ảnh hưởng sâu rộng. Tác phẩm của bà đã tạo nên những dấu ấn không thể phủ nhận trong triết học chính trị, đạo đức, cũng như các lĩnh vực thuộc làn sóng nữ quyền thứ ba, lý thuyết queer và lý thuyết văn học.

"Gender Trouble" - Thách thức những định kiến về giới

Trong số các công trình nghiên cứu của Judith Butler,Gender Trouble(tạm dịch:Rắc rối Giới) được xem là nổi bật nhất. Cuốn sách này thách thức những quan niệm quy chuẩn về giới, đồng thời phát triển thuyết biểu hành giới (gender performativity), hay còn gọi là lý thuyết trình diễn giới. Mặc dù không phải là một tác phẩm dễ đọc,Gender Troubleđã bán được hơn 100.000 bản và được dịch sang khoảng 30 ngôn ngữ trên toàn cầu. Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam kỳ vọng bản dịch tiếng Việt sẽ góp phần lan tỏa những ý tưởng giá trị của cuốn sách này.

"Rắc rối" không phải là tiêu cực

Tiêu đề của cuốn sách, "Rắc rối Giới", chứa đựng một từ khóa thể hiện tinh thần cốt lõi của tác phẩm. Tác giả cho rằng, không nên nhìn nhận "rắc rối" một cách tiêu cực. Thay vào đó, "rắc rối" là tất yếu và nhiệm vụ của chúng ta là gây ra những "rắc rối" một cách hiệu quả nhất.Gender Troublemở ra một hướng đi mới cho các nhà nghiên cứu giới, thúc đẩy việc chất vấn những khái niệm xưa nay về giới tính, giới và ham muốn, đồng thời phản đối sự phân biệt đối xử và kỳ thị phụ nữ và dị tính luyến ái bắt buộc.

Những diễn giải đa chiều về "Gender Trouble"

Sandra Lipsitz Bem đã diễn giảiGender Troublethông qua ba sự đảo lộn căn cốt:

• Dị tính luyến ái bắt buộc không phải là nguyên nhân, mà là kết quả của hai giới tính nam – nữ.
• Mọi giới đều là diễn giới, do đó không có bản gốc mà chỉ có các bản sao.
• Những cá nhân không có sự hòa hợp giữa giới tính, giới và ham muốn không phải là kỳ dị, mà chỉ bị hệ thống dị tính luyến ái bắt buộc định nghĩa như vậy.

Shildrick nhận định lý thuyết của Butler là “điều kiện không thể thiếu” của nữ quyền luận hậu hiện đại. Thậm chí, Sara Salih còn khẳng định rằng, ngay cả những nhà tư tưởng không đồng tình vớiGender Troublecũng phải thừa nhận tầm ảnh hưởng và tầm quan trọng của nó trong nhiều lĩnh vực.

Sự phức tạp và giá trị của "Gender Trouble"

Bản thân Judith Butler cũng thừa nhận rằng,Gender Troublekhông phải là một cuốn sách dễ đọc. Bà cho rằng, sự thành công của cuốn sách có lẽ là do độc giả đã bị đánh giá thấp về khả năng tiếp thu những văn bản phức tạp và thách thức. Bà tin rằng, độc giả có đủ khả năng và ham muốn đọc những tác phẩm như vậy khi sự phức tạp và thách thức có mục đích chất vấn những sự thật hiển nhiên đang áp bức người khác.

Tuy nhiên, để thực sự hiểu được những ý tưởng trongGender Trouble, độc giả cần đọc đi đọc lại nhiều lần, bởi cuốn sách chứa đựng nhiều quan điểm khác lạ, thậm chí mang tính “lật đổ”.

Những câu hỏi như: "Nếu chúng ta vẫn phải tranh cãi về sự bất biến của giới tính thì có lẽ ‘giới tính’ cũng được văn hóa kiến tạo như giới?" hay "Thật vậy, tôi sẽ chỉ ra rằng giới tính, về bản chất, vốn vẫn luôn là giới?" đã thách thức những quan niệm truyền thống về giới tính và giới.

Từ thương tổn cá nhân đến khát vọng giải phóng

Dù chứa đựng nhiều thuật ngữ phức tạp và kiến thức đa ngành,Gender Troublevẫn xuất phát từ những thương tổn cá nhân hết sức “đời thường”. Tác giả chia sẻ rằng, bà “phi tự nhiên hóa” giới cũng chỉ vì khát khao chống lại bạo lực quy chuẩn ngầm ẩn trong những hình thái giới tính lý tưởng, cũng như nhổ tận gốc những giả thiết phổ biến về dị tính tự nhiên.

Judith Butler ấp ủ những tác phẩm nhưGender Troublelà dành cho những thân phận khao khát sống cho ra sống, những người đang chịu cảnh lạc loài và bị xem như bất khả tri. Bà mong muốn xã hội hợp pháp hóa những cơ thể bị coi là sai trái, không thật và bất khả tri.

Sự lan tỏa của "Gender Trouble" trên toàn cầu

Vào tháng 10/2022,Gender Troublebản tiếng Việt ra mắt, trở thành ấn phẩm đầu tiên tại khu vực Đông Nam Á. Trước đó, vào tháng 10/2020, nhân kỷ niệm 30 năm xuất bản, Tạp chí nghiên cứu châu Á đã tập hợp những nhận định của các học giả từ khắp nơi trên thế giới về cuốn sách này. Nhiều người tin rằng,Gender Troubleđã mang lại những thói quen tư duy mới cho giới học thuật và chính trị.

Gender Troublequả thực đã tỏa bóng cho nhiều lĩnh vực trong xã hội, từ chính trị học, dân tộc học, ngôn ngữ học, tâm lý học xã hội đến nghiên cứu nhân văn.