ả đào - một khảo cứu về lịch sử và hệ âm luật

Hành trình ngược dòng thời gian để khám phá cách cha ông ta đã gìn giữ và phát triển một loại hình nghệ thuật âm nhạc tinh tế như Ca trù?

Vào ngày 1 tháng 10 năm 2009, UNESCO đã chính thức công nhận nghệ thuật Ca trù của Việt Nam làDi sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Trước thời điểm lịch sử này, có lẽ ít người trong cộng đồng âm nhạc biết đến sự tồn tại của một loại hình nghệ thuật độc đáo mang tên Ca trù, với những tên gọi khác nhưẢ đào,Cô đầu,Hát Ca công,Hát nhà tơ… Trong giới quý tộc và triều đình xưa, nó còn được biết đến với danh xưng trang trọng hơn:Hát cửa quyền.

Trong ký ức của những nghệ nhân cao tuổi cuối cùng còn lưu giữ loại hình nghệ thuật này, vẫn còn những lời than phiền về việc các đào kép trẻ hiện nay phần lớn thiếu sự am hiểu sâu sắc về phách và khuôn khổ truyền thống. Điều này dẫn đến một thực tế đáng lo ngại: nếu những nhận định của các nghệ nhân nhà nghề là đúng, thì sự kế thừa và phát triển của Ca trù đang gặp nhiều thách thức. Nói cách khác, thế hệ trẻ đang thực hành Ca trù một cách khác biệt so với những chuẩn mực cổ điển. Vậy, chuẩn mực cổ điển của Ca trù là gì? Và liệu có giải pháp nào để giải quyết vấn đề này?

Trong khi đã có nhiều nghiên cứu về Ả đào (hay Ca trù) dưới góc độ lịch sử, văn học và khảo cổ học Hán Nôm, cuốn sáchẢ Đào: Một khảo cứu về lịch sử và hệ âm luậtcủa nhà nghiên cứu âm nhạc Bùi Trọng Hiền lại tiếp cận vấn đề theo một hướng khác. Tác giả tập trung vào việc phân tích sâu sắc các khía cạnh lịch sử, không gian văn hóa và hệ âm luật đặc trưng của loại hình nghệ thuật cổ truyền này.

Qua bảy phần nội dung, độc giả sẽ từng bước khám phá thế giới nghệ thuật tinh tế và đậm đà bản sắc văn hóa Việt Nam của hát Ả đào, đồng thời hiểu rõ lý do vì sao loại hình âm nhạc này được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể của thế giới:

• Phần 1:Không gian văn hóa - chức năng xã hội và những hình thức biểu hiện của nghệ thuật Ả đào: Cung cấp cái nhìn toàn diện về thể loại nhạc có lịch sử hơn nghìn năm này.
• Phần 2:Khổ phách - khổ đàn: Làm sáng tỏ những khuôn thước bí truyền trong bài bản, minh họa bằng các ví dụ đoạn nhạc ký âm chi tiết.
• Phần 3:Cung điệu nhạc Ả đào: Định nghĩa hệ thống cung điệu nhạc Ả đào theo phương pháp khoa học âm nhạc, xác định số lượng và cấu trúc của các cung điệu trong thể loại. Đây là một trong những phát hiện mới mẻ và quan trọng của công trình.
• Phần 4:Hình thức - cấu trúc bài bản: Giúp đào kép thế hệ mới tiếp cận, nhận diện bài bản một cách dễ dàng và khoa học, đồng thời hiểu rõ vai trò và chức năng của chúng trong nhạc Ả đào.
• Phần 5:Nghệ thuật trống chầu: Tổng kết toàn diện và chi tiết nguyên tắc chơi trống chầu của quan viên Ả đào, dựa trên lời giảng của nghệ nhân Nguyễn Phú Đẹ, tài liệu dạy trống chầu từ đầu thế kỷ 20 và các căn cứ trong tư liệu vang.
• Phần 6:Nhà hát Cô đầu - Góc nhìn lịch sử văn hóa: Đưa ra một cách nhìn nhân văn hơn vềnhà hát Cô đầu, tôn trọng và ghi nhận những đóng góp của các nghệ sĩ Ả đào trong lịch sử văn hóa dân tộc.
• Phụ lục ảnh:14 trang ảnh tư liệu đào kép thế kỷ 20 (in màu sắc nét)

Trong bối cảnh chúng ta đang nỗ lực xây dựng một nền công nghiệp văn hóa, việc tìm hiểu về quá khứ là vô cùng quan trọng. Hãy cùng ngược dòng lịch sử để khám phá cách cha ông ta đã thương mại hóa một nghệ thuật âm nhạc đỉnh cao như thế nào qua cuốn sáchẢ Đào: Một khảo cứu về lịch sử và hệ âm luật. Hy vọng rằng, các đào kép thế hệ mới sẽ nhận diện được những giá trị cốt lõi của truyền thống, chỉnh sửa lời ca, lá phách và tiếng đàn của mình để trở về với những chuẩn mực đích thực của Ả đào cổ điển. Chỉ như vậy, di sản vô giá nghìn năm tuổi mới được bảo tồn nguyên vẹn và đúng nghĩa.

Cuốn sách thuộc tủ sách Văn hóa – Giáo dục của Omega Plus.

Thông Tin Tác Giả

Nhà nghiên cứu Âm nhạc cổ truyền

BÙI TRỌNG HIỀN

• Sinh năm 1966
• Nguyên là giảng viên dạy các môn Nhạc lý cơ bản và Âm nhạc dân tộc cổ truyền Việt Nam tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.
• Từ năm 1996 đến nay, ông chuyển công tác về Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam.
• Lĩnh vực nghiên cứu chính: âm nhạc cổ truyền và văn hóa dân gian Việt Nam.

Nhà nghiên cứu âm nhạc Bùi Trọng Hiền là một người có nhiều đóng góp cho sự phục dựng và nghiên cứu chuyên sâu về âm nhạc cổ truyền Việt Nam. Trong hành trình khám phá những bí ẩn của lịch sử âm nhạc dân tộc, ông đã có những đóng góp đáng kể, đặc biệt là đối với Ả đào và Cồng chiêng Tây Nguyên – cả hai đều được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của thế giới. NgoàiẢ Đào: Một khảo cứu về lịch sử và hệ âm luật, tác giả Bùi Trọng Hiền còn là tác giả của cuốn sách chuyên khảoÂm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên.

Trích Đoạn/ Câu Quote Hay

“Bấy lâu nay, nói đến Ca trù, dư luận xã hội thường nghĩ ngay đến ‘nhà hát Cô đầu’ cùng những thú ăn chơi mà người ta mặc định là ‘sa đọa, trụy lạc’ - tàn dư của chế độ thực dân phong kiến thời đầu thế kỷ 20. Rất ít ai biết được rằng trong nền âm nhạc dân tộc, Ca trù, hay Ả đào, là thể loại ở tầng bậc kỹ thuật cao với hệ âm luật phức tạp nhất. Ngược dòng lịch sử, từ nửa đầu thế kỷ 20 trở về trước, Ả đào là một thể loại cổ nhạc chuyên nghiệp, bao phủ khắp các vùng từ miền Bắc trở vào cho đến Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Sang nửa sau thế kỷ 20, khi lịch sử sang trang, cuộc chơi của môn nghệ thuật nghìn năm tuổi chấm dứt.”

- Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền

“Bàn về kỹ thuật róc phách của các danh kỹ Ả đào thượng thặng thời đầu thế kỷ 20 như Chu Thị Bốn, Chu Thị Năm, Trương Bẩy, Bích Thạch Hồn, Quách Thị Hồ, Nguyễn Thị Phúc... không phải vô cớ mà nhà văn Nguyễn Tuân lại nhận định rằng “tiếng sóc phách của họ đủ khiến cho người nằm thiên cổ phải tung nắp ván thiên ngồi nhỏm dậy...””

“Trong nền âm nhạc dân tộc, Ả đào/ Cô đầu có lẽ là đề tài nổi trội nhất, đã đi vào thơ ca, văn chương với tư cách một thể loại bao trùm đời sống xã hội từ thành thị tới nông thôn. Trong đó, rất nhiều tác phẩm nổi tiếng, có chỗ đứng vững chắc trong nền văn học nhưAi hát giữa rừng khuya, Thần hổcủa TchyA Đái Đức Tuấn,Chiếc lư đồng mắt cua, Đới Roi, Chùa Đàncủa Nguyễn Tuân,Đứa con người cô đầucủa Kim Lân, hayGiai thoại một chầu hát không tiền khoáng hậu - Thạch Lam thẩm âmcủa Đinh Hùng…”