trò chơi của trẻ em ở bắc kỳ

“Ngoài một số ghi chép của R. P. Cadière năm 1902, G. Dumoutier năm 1907, Nguyễn Văn Vĩnh năm 1935 và G. Cordier năm 1940, cho đến nay, theo tôi được biết, vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về các trò chơi của trẻ em An Nam. Để góp phần khắc phục tình trạng thiếu hụt này, tôi nhận thấy đã đến lúc giới thiệu với người An Nam, tương tự như những gì đã thực hiện với các dân tộc khác, một tài liệu dù không phải là nghiên cứu hệ thống, nhưng ít nhất cũng phác họa bức tranh về thế giới hoạt động của trẻ em.”

Sự khác biệt giữa trò chơi thành thị và nông thôn

Trong khi trẻ em thành phố say mê với những trò chơi như bi, bóng, nhảy ô, nhảy cừu, vốn du nhập từ nước ngoài, thì ở vùng quê, các bé trai và bé gái lại tìm thấy niềm vui trong những trò chơi mang đậm bản chất thôn dã. Chính những trò chơi này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về đời sống và tính cách của thiếu niên An Nam, và là đối tượng chính của tuyển tập này.

Với những miêu tả tỉ mỉ và những hình ảnh minh họa sống động, cuốn sách sẽ đưa độc giả vào thế giới giải trí vô tư của trẻ em, đồng thời giúp chúng ta tiếp cận với những tập tục và truyền thống sinh hoạt của người An Nam xưa một cách tự nhiên và hấp dẫn.

Lời giới thiệu của nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng

Cuốn sách của Ngô Quý Sơn, được biên soạn bằng tiếng Pháp vào những năm đầu thế kỷ 20, có lẽ chủ yếu dành cho độc giả là người Pháp và những người Việt Nam thông thạo tiếng Pháp. Tuy nhiên, đây lại là một tài liệu nghiên cứu văn hóa vô cùng quý giá, tập trung vào các trò chơi của trẻ em Bắc Kỳ trong bối cảnh thực dân - phong kiến.

Nếu so sánh với thực tế, nhiều trò chơi này vẫn còn tồn tại đến những năm 1970. Tuy nhiên, với thế hệ của chúng tôi, hầu hết đã biến mất và không còn được trẻ em chơi vào khoảng những năm 1975/1980. Sự mai một này diễn ra không đồng đều ở các địa phương khác nhau. Ví dụ, những trò chơi phổ biến đến những năm 1970 như Chồng nụ chồng hoa, đánh khăng, đánh đáo, bịt mắt bắt dê, đánh chắt… đã dần thay đổi về kỹ thuật và lời đồng dao, cùng với sự tan rã của làng xã và sự thay đổi của đô thị.

Sự thay đổi của làng xã và trò chơi trẻ em

Cùng với sự thay đổi của làng xã nông thôn mới, mang tính đô thị hóa, và sự phát triển của các thành phố, mối quan hệ giữa các em nhỏ cũng thay đổi hoàn toàn. Tính cộng đồng của trẻ em trong làng xã không còn nữa.

Trẻ em Việt Nam ở các làng xã Bắc Bộ sống trong một cộng đồng tương đối khép kín, các làng có cấu trúc xã hội và sản xuất nông nghiệp tương đồng, nhưng lại khác biệt về tập tục và sự biệt lập trong sinh hoạt. Người lớn thường ít khi rời khỏi làng, chỉ đi chợ làng, chợ xã, ra đồng, ra sông rồi trở về. Trẻ em càng ít có cơ hội tiếp xúc với thế giới bên ngoài, được gia đình và làng xã bao bọc. Một số ít học nghề, một số ít học chữ, còn lại sớm tham gia vào công việc nông nghiệp cùng gia đình.

Trong làng, trẻ em chơi với nhau hàng ngày, và có thể tham gia các trò chơi chung trong các dịp lễ tết. Tuy nhiên, các trò chơi của trẻ em Bắc Bộ lại có sự thống nhất đáng ngạc nhiên, mặc dù không có sự học hỏi hay trao đổi nào giữa các làng. Dường như trò chơi tồn tại cùng với cuộc sống của trẻ em, có sẵn trong làng xã và tăng dần độ khó theo tuổi tác. Đến tuổi trưởng thành, các em sẽ tự nhiên từ bỏ trò chơi.

Trò chơi và sự phát triển của trẻ em

Thông thường, độ tuổi chơi của trẻ em nông thôn kéo dài từ bốn đến mười một tuổi, sau đó các em phải tham gia vào công việc gia đình. Hàng trăm, thậm chí hàng ngàn năm, đời sống làng xã này tồn tại và dường như không thay đổi. Con người sinh ra, lớn lên, lập gia đình và qua đời, không thắc mắc về thân phận của mình.

Chơi là hành vi tự nhiên của động vật, nhằm giải tỏa năng lượng, gắn kết cộng đồng và học hỏi kinh nghiệm sinh tồn. Con người đã biến hành vi này thành trò chơi, đỉnh cao của nghệ thuật, thể thao và các diễn xuất khác. Tuy nhiên, con người còn là một thực thể tâm linh, vì vậy trò chơi không chỉ mang tính giải trí mà còn mang tính tâm linh nhất định. Nhiều bài đồng dao chứa đựng những nhận thức sơ khai về vũ trụ, ma quỷ và các thế lực tự nhiên.

Giá trị của cuốn sách Ngô Quý Sơn

Cuốn sách của Ngô Quý Sơn chủ yếu mô tả các trò chơi phổ biến ở Bắc Bộ, cấu trúc và diễn biến của chúng, mà không đi sâu vào lịch sử. Điều này có lẽ là không thể, vì trò chơi đã tồn tại một cách tự nhiên qua nhiều thế hệ. Chúng tồn tại trong tâm trí trẻ em, được các em diễn xuất hàng ngày, không thắc mắc về nguồn gốc của chúng.

Ngô Quý Sơn đã hệ thống hóa các trò chơi của trẻ em Bắc Bộ thành các nhóm sau: Các trò chơi liên quan đến cơ thể, Các trò chơi dùng que, Các trò chơi dùng sỏi, Đánh đáo, Chơi diều, Các trò chơi may rủi và tìm kiếm, Các trò giải trí khác, Các trò ma thuật, Các trò dùng lời nói, Những trò ức hiếp diễu nhại, và cuối cùng là các bài đồng dao.

Trong hệ thống này, chúng ta thấy có những trò chơi đơn giản, không cần học hỏi hay phương tiện, nhưng cũng có những trò chơi đòi hỏi sự luyện tập và trợ giúp của người lớn. Trò chơi cũng thay đổi theo lứa tuổi, ví dụ như chơi quay, chơi sáo diều cần có thể lực và sự trưởng thành nhất định.

Những điều này cho thấy, trò chơi ở làng xã xưa có tính xã hội nhất định và được người lớn tham gia cùng con cái. Trẻ em thường tự chơi, không bị hạn chế, không gây nguy hiểm cho bản thân.

Trẻ em là đối tượng tự do của làng xã, chưa có nhiều nhận thức và khả năng ảnh hưởng đến môi trường xung quanh, nhưng lại được gia đình và làng xã bao bọc như thế hệ tương lai. Cuốn sách cung cấp những tư liệu quý giá về các trò chơi của trẻ em Bắc Bộ thời cuối phong kiến, chuyển sang xã hội hiện đại.

Phan Cẩm Thượng/2022