nam kỳ và cư dân các tỉnh miền đông

Nam Kỳ Và Cư Dân Các Tỉnh Miền Đông

Trong số những công trình nghiên cứu về vùng đất và con người Việt Nam thời kỳ trước do các học giả Pháp ghi chép, bộ sách hai tập "Nam kỳ và cư dân" (với tập một tập trung vào các tỉnh miền Tây và tập hai viết về các tỉnh miền Đông) của bác sĩ thuộc địa hạng nhất J. C. Baurac đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Nhờ thời gian công tác lâu năm, cùng việc thực địa chi tiết tại nhiều địa phương của Nam Kỳ thông qua vai trò bác sĩ, ông đã có cơ hội tiếp xúc rộng rãi với cả người dân bản xứ và giới chức thuộc địa người Pháp lẫn người An Nam. Việc di chuyển dọc theo mạng lưới sông ngòi dày đặc của vùng đất này, kết hợp với khả năng tiếp cận các nguồn dữ liệu về địa chí, dân cư, lịch sử và đặc điểm địa lý tự nhiên, đã giúp tác giả Baurac xây dựng nên hai tập sách đồ sộ về Nam Kỳ cuối thế kỷ XIX. Tác phẩm này cung cấp một lượng thông tin chi tiết cùng những nhận định về tiềm năng phát triển của vùng đất Nam Kỳ, điều mà cho đến nay vẫn mang lại nhiều giá trị tham khảo.

Tiếp nối tập "Nam kỳ và cư dân: Các tỉnh miền Tây" với những tư liệu phong phú và hữu ích, bác sĩ J. C. Baurac đã hoàn thiện bộ sách địa chí về con người và vùng đất phương Nam thông qua tác phẩm "Nam kỳ và cư dân: Các tỉnh miền Đông". Có thể thấy, những chuyến khảo sát dịch tễ học vào cuối thế kỷ XIX của vị bác sĩ thuộc địa này không chỉ phục vụ mục đích cải thiện vệ sinh và phòng chống dịch bệnh bằng vắc-xin, mà còn là cơ hội để ông thu thập nhiều dữ liệu quý giá. Những thông tin này đã giúp ông lập thành một bộ sách địa chí có giá trị lớn đối với người Pháp thời bấy giờ cũng như đối với người Việt Nam cả trước đây và hiện nay.

“Như đã nói, Nam kỳ là một xứ sở đầy triển vọng. Dưới nhiều góc độ khác nhau về thương mại, công nghiệp, nông nghiệp, mọi thứ vẫn chưa được thực hiện. Thương mại chỉ nằm trong tay số ít đồng bào ta, trong khi người Hoa thực sự là một đối thủ đáng gờm. Công nghiệp gần như thuộc về người An Nam và Hoa kiều. Nông nghiệp vẫn còn để ngỏ cho kiều dân Âu châu có tiềm lực kinh tế mạnh những vùng đất khai khác mênh mông.”

– Tác giả J. C. Baurac, bác sĩ thuộc địa hạng nhất

Vì là tập thứ hai của bộ sách "Nam kỳ và cư dân" (tên gốc tiếng Pháp: La Cochinchine et ses habitants), tác giả Baurac tập trung giới thiệu chi tiết về các hạt thuộc miền Đông Nam Kỳ.

Các hạt bao gồm: Mỹ Tho, Gò Công, Tân An (lưu ý rằng theo phân chia hành chính của người Pháp thời đó, ba địa phương này thuộc miền Đông Nam Kỳ, khác với phân loại miền Tây Nam Bộ hiện nay), Chợ Lớn, Gia Định, Thủ Dầu Một, Biên Hòa, Tây Ninh, Bà Rịa, Cap St-Jacques, và Poulo-Condore (quần đảo Côn Lôn/Côn Đảo hiện nay).

Nội dung các chương được trình bày một cách hệ thống theo bố cục: diện tích và ranh giới hành chính; danh sách các tổng, làng, chợ và các trung tâm kinh tế - hành chính trọng yếu của mỗi hạt. Đối với những địa danh và nhân danh tiêu biểu, tác giả đã tìm hiểu và lý giải các sự tích hoặc huyền thoại liên quan, giúp người đọc có thể tìm hiểu về lịch sử vùng đất này. Đồng thời, ông cũng phân tích rõ những lợi thế và hạn chế của từng địa phương đối với khả năng phát triển lâu dài.

Về mặt cấu trúc nội dung của từng chương, tập này có sự tương đồng với phần thứ hai của cuốn sách viết về miền Tây.

*Lưu ý: Trước mỗi chương thuộc Phần thứ hai, tác giả có cung cấp bản đồ hành chính của từng hạt Nam Kỳ vào cuối thế kỷ 19.