một nghiên cứu về giác tính con người - an enquiry concerning human understanding

MỘT NGHIÊN CỨU VỀ GIÁC TÍNH CON NGƯỜI - An Enquiry Concerning Human Understanding

David Hume, sinh năm 1711 tại thành phố Edinburgh, Scotland, xuất thân từ một gia đình quý tộc và giàu có. Ông là một nhà sử học, triết gia lỗi lạc và là gương mặt đại diện tiêu biểu cho chủ nghĩa duy nghiệm Anh, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong Thời kỳ Khai sáng. Các công trình nghiên cứu của ông thường tập trung vào việc khám phá giác tính con người, mối liên hệ giữa định mệnh và lý trí, những lỗ hổng trong cơ sở của tôn giáo, sức hút của chủ nghĩa hoài nghi cùng các chủ đề về lịch sử.

Cuốn An Enquiry Concerning Human Understanding (Một nghiên cứu về giác tính con người, xuất bản năm 1748) được ra đời với mục đích truyền tải những nội dung trong tác phẩm A Treatise of Human Nature (Khảo luận về bản tính con người, 1738) đến với đông đảo độc giả hơn.

Thông qua hệ thống triết học của mình, Hume nỗ lực tìm lời giải cho những điều mà khoa học thời bấy giờ chưa thể lý giải: cơ chế vận hành của trí óc con người. Trong khi khoa học đạt được nhiều thành tựu trong việc tìm hiểu thế giới khách quan, thì phần lớn tâm trí con người vẫn còn là một vùng đất chưa được khai phá. Hume đã tiên phong áp dụng các nguyên tắc khoa học để nghiên cứu cách thức chúng ta tư duy về bản chất của sự suy nghĩ.

Theo quan điểm của Hume, nhiều niềm tin của chúng ta về thế giới xung quanh không thực sự bắt nguồn từ lý trí hay kinh nghiệm, mà xuất phát từ chính cách thức vận hành của trí óc (những niềm tin này nảy sinh từ những thiên hướng tự nhiên sẵn có trong mỗi người).

Hume chỉ ra rằng, dù con người luôn cố gắng gắn kết kinh nghiệm với niềm tin về sự tồn tại của mối quan hệ nhân quả, nhưng thực tế, mối liên hệ này không khởi nguồn từ bất kỳ trải nghiệm thực tế nào. Ông cho rằng những trải nghiệm này thực chất là kết quả từ các thói quen nhất định của tâm trí.

Chúng ta trải qua quá khứ và hiện tại, từ đó kỳ vọng sự tương đồng sẽ lặp lại trong tương lai; tuy nhiên, đây không phải là một hành vi dựa trên kinh nghiệm, mà là đặc tính tự nhiên của con người.

Tuy nhiên, Hume cũng đặt ra những nghi vấn:

Nếu niềm tin về thế giới không xuất phát từ kinh nghiệm, vậy lý do nào khiến chúng ta có những niềm tin đó?

Liệu chúng ta có thực sự hiểu biết bất cứ điều gì về thế giới này?

Trong tác phẩm này, Hume tập trung đưa ra các phân tích tâm lý học để giải thích cách tâm trí vận hành mà không đi sâu vào việc phân định đúng sai của những niềm tin. Thay vào đó, ông đi sâu vào tìm hiểu bản chất tạo nên những niềm tin ấy.

Các lập luận của Hume được triển khai theo trình tự suy nghĩ cộng hưởng, kết hợp giữa lập luận triết học, phân tích khoa học và tâm lý học.

Về tâm lý học: Hume là người đi đầu trong việc sử dụng các phương pháp khoa học để tìm hiểu tâm trí con người.

Về triết học: Hume có đóng góp quan trọng trong lĩnh vực nhận thức luận. Ông phân tích quy trình thu nhận kiến thức và chỉ ra rằng những niềm tin về thế giới thường không tương xứng với điều chúng ta hằng tưởng — chỉ riêng các dữ kiện trải nghiệm là không đủ để lý giải toàn bộ thế giới.

Về khoa học: Hume thách thức niềm tin vào sự tồn tại của Thượng đế, phân tích những điểm yếu trong nền tảng tôn giáo và sức hấp dẫn của chủ nghĩa hoài nghi. Ông lập luận rằng không có lý do chính đáng để tin vào sự hiện diện của Chúa hay các hiện tượng phép màu.

Chúng ta thường cho rằng khoa học phải dựa trên bằng chứng. Dù ủng hộ thế giới quan khoa học, Hume vẫn thách thức giả định này. Ông cho rằng chỉ riêng bằng chứng là không đủ để giải thích cho niềm tin khoa học, bởi luôn tồn tại một khoảng cách giữa bằng chứng và các tuyên bố khoa học. Lập luận này của Hume được các nhà khoa học và triết gia khi nghiên cứu về bản chất khoa học đều thấu hiểu sâu sắc.

Cách tiếp cận của Hume đã mở ra những hướng tư duy mới về thế giới. Ông luôn đặt câu hỏi về nguồn gốc của niềm tin và lý do tại sao chúng ta lại nắm giữ chúng.