lý lịch sự vụ

Nguyễn Đức Xuyên (1759-1824) là con cháu đời thứ 15 của họ Nguyễn, những người đã khai khẩn vùng đất Dương Nỗ, xã Phú Dương, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế. Với nền tảng gia tộc có truyền thống và linh khí núi sông, cùng thời vận thuận lợi, tiền nhân của ông đã lập được nhiều chiến công hiển hách dưới thời Lê Trung hưng.

Đến năm 1822, thực hiện chủ trương của vua Minh Mạng về việc yêu cầu các quan chức cấp cao trong triều viết lại lý lịch sự vụ để lưu trữ tại Sử quán làm tư liệu viết sử, Nguyễn Đức Xuyên đã soạn thảo bản hồi ký này với tên gọi Lý lịch sự vụ. Tài liệu này được trình bày theo trình tự thời gian (biên niên), ghi chép chi tiết mọi hoạt động công vụ trong suốt 43 năm sự nghiệp của ông.

Giá trị quan trọng của bản hồi ký được thể hiện qua các khía cạnh sau:

Một là, trong số các bản Lý lịch sự vụ của các đại thần được thực hiện theo lệnh vua Minh Mạng, cho đến nay, bản của Nguyễn Đức Xuyên là bản duy nhất được tìm thấy.

Hai là, tài liệu này lưu giữ nhiều văn bản chính thức từ thời Nguyễn vương còn đóng quân tại Gia Định và thời vua Gia Long. Bao gồm các tờ truyền, tờ phó từ bộ tham mưu của Nguyễn Ánh, cùng các chiếu, hịch, điều lệnh quân đội và văn thệ sư, phần lớn được viết bằng văn Nôm pha trộn thành ngữ chữ Hán vào cuối thế kỷ XVIII. Đặc biệt, sách còn ghi lại các mật tấu của các cận thần như Lê Văn Duyệt, Nguyễn Đức Xuyên, cùng những mật chỉ, mật chiếu của Nguyễn Ánh. Đây là nguồn tư liệu quý giá để tiếp cận sự thật lịch sử khi nghiên cứu về vua Gia Long và vương triều Nguyễn.

Ba là, phần lớn nội dung tài liệu tập trung mô tả chi tiết quá trình chiến đấu của Nguyễn vương từ năm 1780 cho đến khi tiến quân chiếm Thăng Long, với các trận đánh cụ thể tại nhiều vùng đất như Nam Bộ, Phú Yên, Diên Khánh, Quy Nhơn, Nam Ngãi... theo cách gọi dân dã thời bấy giờ.

Vì vậy, tài liệu này mang lại giá trị cao về văn học, địa lý và đặc biệt là lịch sử cận đại, cung cấp thông tin chi tiết về quân sự, nội trị, ngoại giao và ngoại thương thời kỳ đầu của nhà Nguyễn.

Ngoài ra, sách còn lưu giữ các văn thư trao đổi, giao thương giữa nhà Nguyễn với các Tổng trấn thành Lữ Tống (Luzon, Philippines), Ma Đa Đạt (Madras, Ấn Độ), Ma Cao, Tổng trấn phương Đông của Anh và vua Louis của Pháp. Các văn bản này chủ yếu được các quan viên người Pháp trong triều đình vua Gia Long dịch sang văn Nôm. Những thông tin này giúp chúng ta tìm hiểu sâu hơn về công tác ngoại giao, hoạt động thương mại với nước ngoài, việc trang bị vũ khí quân sự và quy định về thuế quan trong những ngày đầu thành lập vương triều Nguyễn.

Cuốn sách này đặc biệt phù hợp cho độc giả quan tâm đến lịch sử Việt Nam, nhất là giai đoạn nội chiến giữa Nguyễn Gia Miêu và Nguyễn Tây Sơn, cũng như những ai muốn tìm hiểu sâu về quân sự, nội trị, ngoại giao và ngoại thương thời đầu nhà Nguyễn.

Hình ảnh bìa sách là một trang trích từ bản gốc Lý lịch sự vụ của Nguyễn Đức Xuyên.

TRÍCH ĐOẠN TIÊU BIỂU:

“10. Trong quân đội không được phép đánh bạc, uống rượu. Nếu ai đánh bạc tại đồn, bất luận địa vị cao thấp đều bị phạt 100 roi, đồng thời thu toàn bộ tiền bạc để thưởng cho người tố cáo. Việc uống rượu tại đồn sở cũng bị phạt 100 roi và bị giáng xuống làm lính bếp. Trong trường hợp đánh bạc hoặc uống rượu khi lâm trận đối lũy, bất kể chức vụ, tất cả đều bị xử lý theo quân pháp trước sự chứng kiến của mọi người. Tuy nhiên, nếu là lễ ban thưởng trong quân thì tướng sĩ được phép yến ẩm.

11. Khi gián điệp từ đất địch trở về, các tướng hiệu không được tự ý hỏi, gián điệp cũng không được tự ý nói, chỉ được phép thưa chào. Mọi việc bí mật không được phép tiết lộ mà để cho người ngoài biết, thì cả gián điệp và người thám thính đều bị xử lý theo quân pháp trước đám đông để giữ nghiêm kỷ luật quân đội.”

(Trích điều 10 và 11 trong 32 điều quân chính)

“Sớm mồng 6, Nguyễn Văn Thành sai quân của vệ Thần Ngũ và Đô thống chế Tả đồn quân Ngự lâm là Chất Thiện hầu làm tiền đạo, còn tượng binh của tôi làm hậu ứng, cùng tấn công quân giặc ở Đồng Nghệ. Quân địch chiếm giữ núi Đá Chẹt, lợi dụng địa thế hiểm trở để nghinh chiến khiến tiền đạo khó tiến bước. Tôi xin tiếp ứng và được Nguyễn Văn Thành chấp thuận. Tôi liền thúc tượng binh tấn công vùng khe dưới chân núi Đá Chẹt, khiến quân địch đại bại. Quân tiền đạo sau đó cùng truy kích đến La Hai. Khi đối mặt với lũy ngụy, Nguyễn Văn Thành dẫn quân tấn công, rồi cho quân dừng chân đồn trú tại Gò Chẻ. Trong trận đánh đó, bộ binh đã bắt được rất nhiều tù binh và vũ khí của địch. Nguyễn Văn Thành sau đó dâng biểu báo tin thắng trận về hành tại ở Vũng Mú.”

(Trích Canh Thân, Cảnh Hưng năm thứ 61 - 1800)