lịch sử - historiai

Cuộc sống của con người từ hàng ngàn năm trước diễn ra ra sao, với những phong tục tập quán đặc trưng nào? Dù khảo cổ học mang lại nhiều lời giải đáp, nhưng không thể cung cấp toàn bộ bức tranh toàn cảnh. Chính vì thế, khoảng 2.400 năm trước, Herodotus đã thực hiện những chuyến hành trình xuyên lục địa để ghi chép lại lịch sử thế giới thời bấy giờ.

Herodotus là một sử gia người Hy Lạp, sống vào thế kỷ V TCN, và thường được tôn vinh là “Cha đẻ môn sử học”.

Vào thời kỳ đó, việc ghi chép lịch sử thường chỉ nhằm mục đích tôn vinh những thành tựu vĩ đại thông qua các bản khắc trên bia đá. Tuy nhiên, Herodotus lại có niềm đam mê với việc ghi chép tỉ mỉ và chi tiết. Để thực hiện điều này, ông dựa vào sự quan sát trực tiếp, các truyền thuyết và lời kể từ những nhân chứng liên quan đến các sự kiện mà ông muốn tìm hiểu.

Để thu thập tư liệu, Herodotus đã đi du hành rất nhiều. Xuất thân từ thành phố Halicarnassus, một thuộc địa Hy Lạp (nay là thành phố Bodrum, miền nam Thổ Nhĩ Kỳ), ông đã đi qua nhiều vùng đất tại Hy Lạp. Từ đó, ông mạo hiểm tiến lên phía bắc đến Biển Đen và Scythia (một khu vực thuộc đại lục Á-Âu, nay là Ukraine), rồi trở về phía nam đến Thượng Ai Cập. Ông tiếp tục hành trình sang phía đông, đến Babylon và cuối cùng có lẽ đã định cư tại một thuộc địa Hy Lạp ở phía nam nước Ý. Tại mỗi điểm dừng chân, ông luôn quan sát kỹ lưỡng và tìm kiếm những nguồn tin mà ông cho là đáng tin cậy nhất.

Tên tuổi của ông gắn liền với công trình Lịch sử (Historiai) – một tập hợp các nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, phong tục, thiên nhiên, khí hậu và địa hình của những vùng đất ông đã đi qua. Tác phẩm này tập trung sâu vào quá trình hình thành đế quốc Ba Tư cũng như nguyên nhân và diễn biến của cuộc chiến tranh Hy Lạp – Ba Tư vào đầu thế kỷ V TCN.

Historiai được xem là công trình nền tảng cho lịch sử trong văn học phương Tây. Được viết bằng phương ngữ Ionia của tiếng Hy Lạp cổ vào năm 440 TCN, tác phẩm này cung cấp những cứ liệu quý giá về truyền thống cổ đại, chính trị, địa lý và những xung đột văn hóa tại Tây Á, Bắc Phi và Hy Lạp. Dù không hoàn toàn khách quan, Historiai vẫn là một trong những nguồn tư liệu quan trọng nhất của phương Tây về các sự kiện đương thời.

Đến với tác phẩm, người đọc sẽ nhận thấy lối kể chuyện độc đáo của Herodotus. Thông qua việc du hành và thu thập tài liệu từ lời kể của người khác cũng như quan sát trực tiếp, ông đã viết một cách chi tiết và cẩn thận. Ông thường xuyên sử dụng các cụm từ như: “được thuật lại theo hai nguồn như sau”, “theo lời kể tôi có được”, “như lời kể lại”; hoặc khi đối diện với một vấn đề có nhiều luồng ý kiến, ông sẽ đưa ra nhiều phiên bản khác nhau, phân tích và nêu quan điểm cá nhân, chẳng hạn như: “song tôi không tin lời họ”…; “và tôi cũng nghe được những điều khác…”, “mỗi người có thể lựa chọn cách mình thấy đáng tin hơn…”.

Ngoài giá trị của một tác phẩm biên niên sử và nghiên cứu về văn hóa, phong tục, địa lý, địa hình, Historiai còn hấp dẫn như một câu chuyện thú vị. Những độc giả yêu thích tiểu thuyết lịch sử, truyện cổ tích hay ngụ ngôn sẽ tìm thấy trong đây những nhân vật và những tình tiết lôi cuốn.

Một tác giả hiện đại đã nhận xét rằng bộ Lịch sử (Historiai) là một “kiệt tác vượt thời gian”. Tác phẩm không chỉ dừng lại ở việc kể lại lịch sử mà còn chạm đến các lĩnh vực nhân chủng học, địa lý, thần học, triết học, khoa học chính trị và cả những vở bi kịch.

Thông qua bộ “Lịch sử”, Herodotus đã bảo tồn những giá trị thông tin quý báu về Hy Lạp, Tây Á và Ai Cập trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử thế giới, dựa trên những gì ông đã trực tiếp chứng kiến và lắng nghe.