hoàng việt hình luật

Hoàng Việt Hình Luật: Bộ Luật Hình Sự Thời Bảo Hộ Pháp ở Trung Bộ

TÓM TẮT:Bộ luật hình sự do chính quyền Bảo hộ Pháp soạn thảo và ban hành cho Trung Bộ từ năm 1933.

Trong bối cảnh lịch sử Pháp thuộc, sự phân chia hành chính và chính trị giữa Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ dẫn đến sự khác biệt trong hệ thống pháp luật của Việt Nam. Tại xứ bảo hộ Trung Kỳ, từ năm 1933, bộ luật hình sự được áp dụng là Hoàng Việt Hình Luật, bao gồm 424 điều và 29 chương, được ban hành theo nghị định của Toàn quyền Đông Dương và chỉ dụ của Bảo Đại. Bộ luật này mang đặc trưng là sự kết hợp giữa yếu tố thực dân và phong kiến, đóng vai trò như một công cụ pháp lý hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi của chính quyền thực dân Pháp và giới quan lại nhà Nguyễn. Bên cạnh giá trị lịch sử đặc biệt, một số quy định trong bộ luật này còn có thể được nghiên cứu và ứng dụng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự hiện đại.

Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển của Luật Pháp Việt Nam

Từ thời kỳ độc lập tự chủ, đặc biệt là dưới triều Lý, luật pháp đã được coi trọng. Năm 1042, triều Lý cho biên soạn và ban hành bộ luật Hình thư, được xem là bộ luật thành văn đầu tiên của nhà nước quân chủ Việt Nam. Bộ Hình thư ra đời nhằm thay thế các quy chế, luật lệ và chiếu chỉ trước đó. Mặc dù bản gốc không còn tồn tại, nhưng thông qua các pháp lệnh được ghi chép trong sử cũ, chúng ta vẫn có thể nhận thấy những đặc điểm nổi bật của pháp luật thời Lý.

Tiếp nối triều Lý, triều Trần cũng cho san định sách Hình thư trong quá trình cai quản đất nước, tuy nhiên, đến nay đều không còn lưu giữ. Đến thời Lê sơ, thế kỷ XV, đặc biệt dưới thời vua Lê Thánh Tông (1460-1497), thể chế quân chủ phong kiến đạt đến đỉnh cao. Vua Lê Thánh Tông cho biên soạn bộ luật Quốc triều Hình Luật, còn được gọi là luật Hồng Đức, được thi hành rộng rãi. Đây là bộ luật đầy đủ và sớm nhất còn lại ở Việt Nam, là sự kết tinh của nền pháp luật thời Lê, trở thành khuôn mẫu cho các bộ luật sau này. Bộ luật bao gồm các quy định về hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình và tố tụng.

Thời Mạc, thế kỷ XVI, bộ luật Hồng Đức thiện chính thư được biên soạn dựa trên cơ sở kế thừa các điều luật từ thời Hồng Đức. Bộ luật này có giá trị nhất định trong việc phản ánh các hoạt động pháp chế trong suốt thời kỳ nhà Mạc, đặc biệt là các quy định về hộ hôn và điền sản. Thời Lê Trịnh, bộ Quốc triều khám tụng điều lệ được ban hành và thực thi dưới thời chúa Trịnh Sâm (1767-1782). Mục đích chính của văn kiện này là thúc đẩy việc giải quyết các vụ kiện một cách công bằng và nhanh chóng, vì lợi ích của nhân dân.

Tiếp nối các bộ luật thời Lê là bộ luật thời Nguyễn, được biên soạn dưới đời vua Gia Long, có tên là Hoàng Việt Luật Lệ, thường được gọi là Luật Gia Long. Hoàng Việt Luật Lệ là một trong hai bộ luật lớn nhất của Việt Nam, đồng thời là bộ luật hoàn chỉnh nhất xét trên phương diện lập pháp. Bộ luật này bao gồm 22 quyển và 398 điều, tập hợp các quy định pháp luật một cách rõ ràng và phong phú. Trong khi bộ Quốc triều Hình Luật thời Lê Sơ còn có sự phân chia các chương mục chưa hoàn toàn thống nhất, thì bộ Hoàng Việt Luật Lệ được phân chia một cách nhất quán dựa trên cơ sở công việc của Lục bộ trong việc ban hành điều luật và xét xử.

Bộ luật này được thực thi trong các đời vua nhà Nguyễn cho đến những năm đầu thế kỷ XX, khi bị thay thế bởi bộ Hoàng Việt Hình Luật do Chính quyền Bảo hộ Pháp tại Việt Nam ban hành. Hoàng Việt Hình Luật, có tên gọi bằng tiếng Pháp là Code penal l’Annam, được in vào năm Bảo Đại thứ 8 (1933) tại Trung Kỳ Thừa Thiên Đắc Lập ấn quán, Huế.

Thông Tin Về Bản In và Nội Dung Bộ Hoàng Việt Hình Luật

Sách hiện được lưu giữ tại kho sách Hán Nôm, Viện Nghiên cứu Hán Nôm và được giới thiệu trong Thư mục sách Hán Nôm như sau:

“HOÀNG VIỆT HÌNH LUẬT /皇越刑律

Bản in năm Bảo Đại thứ 8 (1933), sử dụng ba thứ chữ: Pháp, Quốc ngữ và Hán.

1 bản, 496 trang, kích thước 25 x 15 cm, có mục lục. Kí hiệu: VHv. 198.

Nội dung: Là bộ luật hình sự bao gồm 424 điều và 29 chương, được thi hành ở Trung Kỳ năm Bảo Đại thứ 8 (1933). Bộ luật được ban hành kèm theo nghị định của Toàn quyền Đông Dương và chỉ dụ của Bảo Đại.

Đây là bộ luật Hình sự do chính quyền Bảo hộ Pháp soạn thảo và ban hành cho Trung Bộ, như lời Dụ ban bố đã nêu: “Từ nay về sau, thuộc về địa hạt Trung kỳ chỉ chiếu theo các điều khoản trong bộ luật mới này mà thi hành”. Mặc dù phần điều khoản mở đầu của bộ luật cố gắng giải thích là dựa trên bộ luật Gia Long triều Nguyễn (“Các thể lệ trong bộ luật này đều trích lấy ở trong luật Gia Long và giữ theo những điều lưu truyền của nước Nam, chỉ châm chước sửa sang lại”), nhưng thực tế lại dựa trên bộ luật Canh cải năm 1912 được thực thi ở Nam Kỳ. Bộ luật Canh cải chịu ảnh hưởng lớn từ bộ luật hình sự Pháp năm 1810. Do đó, về bản chất, bộ Hoàng Việt Hình Luật là công cụ pháp lý để bảo vệ quyền lợi của thực dân Pháp và giới quan lại nhà Nguyễn. Sự ảnh hưởng của luật phương Tây cũng dẫn đến việc bổ sung các quy định về quyền của người làm chứng và áp dụng nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự trong Hoàng Việt Hình Luật.

Dù sao, đây vẫn là một trong những bộ luật hình sự từng được ban bố và thực thi ở Việt Nam trong lịch sử, do đó cần được nghiên cứu và đánh giá một cách nghiêm túc.

Nhà xuất bản tổ chức xuất bản bản tiếng Việt của bộ Hoàng Việt Hình Luật này nhằm đáp ứng nhu cầu nghiên cứu và tìm hiểu về lịch sử pháp luật Việt Nam. GS. Đinh Khắc Thuân trân trọng giới thiệu bản sách này.

Tháng đầu Đông năm Canh Tý