đi vào nghiên cứu khoa học (tái bản 2024)

Đi sâu vào lĩnh vực Nghiên cứu Khoa học Trong thời đại công nghệ thông tin hiện nay, ngay cả một học sinh phổ thông tại Việt Nam cũng có thể nhận thức được rằng khoa học là nền tảng cho sự phát triển của xã hội và việc nghiên cứu khoa học đóng vai trò vô cùng quan trọng. Tuy nhiên, câu hỏi về việc thế nào là “nghiên cứu khoa học”, đâu là “thước đo” đánh giá, hay khái niệm “văn hóa khoa học” là gì, thì ngay cả những người có học vị cao ở bậc đại học cũng khó có thể đưa ra câu trả lời thỏa đáng. Không chỉ dừng lại ở những vấn đề mang tính khái quát, mà ngay cả với những câu hỏi cụ thể hơn như: phương pháp viết bài báo khoa học, quy tắc trích dẫn tài liệu, lý do tại sao phải công bố công trình nghiên cứu rộng rãi, hay định nghĩa về đạo văn và “đạo số liệu”, nhiều người vẫn khó tìm được những lời giải đáp rõ ràng và chính xác. Đáng buồn và lo ngại là thực tế hiện nay đang diễn ra những tình trạng tiêu cực trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, từ việc “làm khoa học” bằng cách đạo văn, thực hiện điều tra cẩu thả, sai phương pháp, thậm chí có những cơ quan quản lý đưa ra các quy định hành chính dựa trên cái gọi là “cơ sở khoa học” nhưng thực chất lại thiếu tính khoa học. Có thể thấy, nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng này là do văn hóa khoa học tại nước ta chưa theo kịp các nước tiên tiến. Một phần lý do là vì chúng ta còn thiếu hụt các chương trình giảng dạy, sách báo và tài liệu hướng dẫn, giải thích về bản chất cũng như quy trình thực hiện nghiên cứu khoa học. Do đó, để cải thiện chất lượng hoạt động nghiên cứu khoa học và tăng cường vị thế của khoa học Việt Nam trên trường quốc tế, việc nâng cao nhận thức về ý nghĩa của hoạt động này và mở rộng hiểu biết về phương pháp nghiên cứu là điều hết sức cần thiết. Với mong muốn đóng góp một phần nhỏ vào nỗ lực này, trong nhiều năm qua, Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn, hiện đang công tác tại Viện nghiên cứu Y khoa Garvan (Úc), đã viết nhiều bài báo trên các tờ báo trong nước như: Thời báo Kinh tế Sài Gòn, Tuổi Trẻ, Tia Sáng, Thanh Niên, VietNam Net... nhằm cung cấp kiến thức và chia sẻ những kinh nghiệm nghiên cứu khoa học thực tiễn của bản thân. Cuốn sách này được biên soạn dựa trên việc tập hợp các bài viết về hai nội dung chính: quy trình nghiên cứu khoa học và việc công bố kết quả nghiên cứu. Ở phần đầu, tác giả tập trung làm rõ các khái niệm then chốt như “hoạt động nghiên cứu khoa học”, “cơ sở khoa học”, cách xác định đề tài nghiên cứu, đạo đức khoa học và văn hóa khoa học. Về mảng công bố kết quả, tác giả tập trung chủ yếu vào hình thức bài báo khoa học đăng trên các tạp chí quốc tế. Do hạn chế về dung lượng của các bài báo đăng trên báo chí đại chúng, tác giả thường trình bày các vấn đề một cách tổng quát và căn bản. Đồng thời, vì là một nhà nghiên cứu trong lĩnh vực y sinh học, tác giả thường sử dụng các dẫn chứng và ví dụ từ ngành y sinh học để triển khai vấn đề. Tuy nhiên, những yêu cầu cơ bản và nội dung thiết yếu trong nghiên cứu khoa học nói chung, cũng như cách thức công bố kết quả, đều được trình bày một cách hệ thống, rõ ràng theo các chuẩn mực quốc tế, với văn phong mạch lạc, lập luận chặt chẽ và dẫn liệu phong phú, đáng tin cậy. Xét về góc độ phổ biến kiến thức, đây chính là những ưu điểm của tác giả và hoàn toàn phù hợp với mục đích xuất bản của Tủ sách Kiến thức. Trên thực tế, hoạt động nghiên cứu khoa học rất đa dạng và phức tạp, có sự khác biệt nhất định giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội. Việc công bố kết quả nghiên cứu cũng đa dạng về hình thức như luận văn, sách biên khảo, công trình điền dã hay điều tra xã hội học. Nói chung, vẫn còn nhiều nội dung cần được phân tích sâu hơn và đầy đủ hơn, điều mà có thể sẽ cần đến nhiều cuốn sách và tài liệu hướng dẫn khác trong tương lai. Đây chính là nhiệm vụ chung của giới khoa học nước ta. Riêng đối với cuốn sách này, hy vọng rằng nó sẽ trở thành công cụ hữu ích cho những người mới bắt đầu bước chân vào con đường nghiên cứu khoa học, đặc biệt là các bạn sinh viên, thông qua việc cung cấp những kiến thức phổ thông cần thiết làm hành trang cho một hành trình đầy thử thách nhưng cũng rất đáng tự hào.