bộ sài gòn - chuyện đời của phố 3 (tái bản 2021)

Tiếp nối thành công của hai tập sách trước,Sài Gòn - Chuyện Đời Của Phố 3của tác giả Phạm Công Luận tiếp tục mang đến những câu chuyện về Sài Gòn với phong cách điềm đạm, nhẹ nhàng và cẩn trọng. Tuy nhiên, mỗi câu chuyện trong cuốn sách hơn 330 trang này vẫn mang đến sự mới mẻ và cảm giác hứng thú riêng cho người đọc, nhờ vào những tư liệu quý giá, sinh động và cách thể hiện mềm mại, có tính hệ thống.

Sài Gòn qua góc nhìn của người từ xa

Một mạch ngầm xuyên suốt mà độc giả dễ dàng nhận thấy trongSài Gòn - Chuyện Đời Của Phố 3là hình ảnh một Sài Gòn phồn hoa, rộng mở, đón nhận mọi thành phần, không phân biệt xuất thân hay gốc gác. Những đặc điểm này được khúc xạ qua lăng kính và sự nhìn nhận độc đáo của những nhân chứng từng là người từ các tỉnh lân cận đến với thành phố này. Như tác giả đã nhận định: “Những người di dân đến Sài Gòn luôn phát hiện những điều thú vị mà những người sống ở đô thị này từ nhỏ đến lớn cũng không nhận ra được”.

Sài Gòn hiện lên như một thành phố sang trọng, hoa lệ trong lời kể của chàng thanh niên Lý Thân – cậu ấm gia đình ở Lái Thiêu (Bình Dương), qua chuyến lang thang khám phá đường phố Sài Gòn trước năm 1954. Sài Gòn trong mắt người miền Trung cách đây hơn bảy mươi năm trước được miêu tả: “... nhà cửa phố xá đông nghẹt, có nhà lầu cao ba tầng, có đường đi rộng rãi ba thước, trên bộ xe hơi chạy boong boong, dưới nước tàu thủy chạy vù vù, tối về đèn điện thắp sáng choang như ban ngày, ông Tây bà đầm ôm nhau đăng-xê coi vui mắt quá chừng! Thật là văn minh quá sức tưởng tượng của dân An Nam ta...”. Dù có thể là những ngộ nhận được tô vẽ thêm, nhưng qua trang sách, Sài Gòn còn là nơi những người nghèo chí thú làm ăn và giỏi tích cóp như “chú Chệc bán đậu phộng rang”, “cánh xe ôm uống cà phê vợt đọc nhật trình” hay cư dân góc xóm Đa Kao… Họ không giàu có nhưng vẫn tồn tại an nhiên, phong lưu, giữ gìn bản sắc và nguồn gốc của mình. Ngay cả những người giàu có cũng có tác phong giản dị đến bất ngờ, như trong bài “Người trong này họ như thế”. Sài Gòn qua câu chuyện của người con dâu trong một gia đình cư dân lâu đời ở Bà Chiểu tái hiện đời sống người Sài Gòn – Gia Định hồn hậu, nhân ái, trọng nghĩa. Sài Gòn trong sinh hoạt những ngày trước Tết của gia đình gốc người Hà Nội đến sống ở cổng xe lửa số 7, quận Phú Nhuận, với sự tinh tế, nhẹ nhàng, thoảng hương hoa thủy tiên trong nỗi nhớ quê xưa rưng rưng ký ức. Góc nhìn của họa sĩ ký họa kiêm phóng viên Mỹ Dick Adair về những bức tranh ghi chép mọi mặt đời sống nơi đây, ghi nhận tinh tế đến chi tiết người Sài Gòn “giặt đồ, nghe radio và mùi nước mắm đang xào nấu trên bếp”, trong khi bên kia sông máy bay đang nã đạn, và kết luận: “sự hòa nhập vào đời sống Sài Gòn mới là câu chuyện thú vị hơn mọi kế hoạch đã trù tính”.

Những yếu tố làm nên “chất Sài Gòn”?

Ngày nay, nhiều người nghe đến mỹ từ “Hòn ngọc Viễn Đông”, nhưng ít ai thực sự hiểu được nguyên nhân và lý giải vì sao thành phố này lại được gọi như vậy? Một điều thú vị trongSài Gòn - Chuyện Đời Của Phố 3là những tư liệu (vô tình hay hữu ý) dần hé lộ và cắt nghĩa cho quá khứ lung linh của thành phố này. Nó xuất phát từ ý chí của những người tha hương đến Sài Gòn lập nghiệp, như cách chủ tiệm may đồ đầm Kim Sơn ở đường Amiral Dupré ở trung tâm thành phố tổ chức tiệm may có bài bản, khiến khách nước ngoài và giới nghệ sĩ luôn hài lòng. Bà Trùng Quang – người phụ nữ Sài Gòn gốc Bắc tài hoa, ham học hỏi, tìm cách sang Nhật du học và hình thành doanh nghiệp làm sản phẩm “Búp bê văn hóa” tinh xảo, mang bản sắc Việt mà đến nay chưa ai khôi phục được. Ông Nguyễn Gia Tốn, với trăn trở cải tiến kỹ thuật, kết nối hai chiếc xe máy hiệu Gilera thành chiếc xe bốn bánh giá rẻ. Đó là câu chuyện của nhà trí thức cách mạng Nguyễn An Ninh, không ngại bước ra lề đường phố chợ với lời rao trào lộng để thu hút khách hàng mua dầu cù là. Là sự ra đời của chiếc xe ôm Lambretta đầu tiên, theo tinh thần “cái khó ló cái khôn”. Đó là cách người Sài Gòn tâm huyết cho giáo dục thế hệ trẻ qua nhiều tủ sách lành mạnh, mà đặc biệt là tủ sách Tuổi Hoa dồn cả tâm huyết của văn nhân, trí thức, trở thành một hiện tượng của xuất bản. Đó là cách Giáo sư Lê Văn Khoa xây dựng chương trình truyền hình giáo dục hiện đại và đầy cuốn hút mang tên “Thế giới của trẻ em” cách nay nửa thế kỷ, chủ động hướng đến trẻ em không có cơ hội đi học do cái nghèo và chiến sự. Đó là cách tiếp cận, nâng cao kỹ thuật và chất lượng phục vụ của phi cảng Tân Sơn Nhất thuở ban đầu. Sài Gòn cũng là môi trường cho sáng tạo, chiêu hiền đãi sĩ với quán cơm thiện nguyện kiêm phòng trà Anh Vũ, hay Hội họa sĩ Trẻ. Nơi đó, hội tụ những tinh hoa, là cảm hứng sáng tác, nâng đỡ ý tưởng mới của những người trẻ.

Trong ánh lung linh của “Hòn Ngọc Viễn Đông”, khí chất của người Sài Gòn là nền tảng. Đó là một kết cục đáng buồn đầy tự trọng của chị giúp việc nhà cho ông chủ người Pháp, chọn cách cuối cùng là tự vẫn để chứng minh sự trong sạch cho mình trước nghi án trộm tiền của chủ. Là lá đơn của danh thủ 28 tuổi – Phạm Văn Lắm, dù đang đỉnh cao phong độ nhưng vẫn tự trọng nhường đàn em cơ hội khoác áo đội tuyển khi nhận thấy đội tuyển cần trẻ hóa. Là Giáo sư Lê Văn Khoa, sau những cống hiến cho giáo dục ở Sài Gòn, với tài năng và tư chất sẵn có, đặt chân đến Mỹ đã có những cống hiến tầm thế giới, làm rạng danh người Việt trong nhiều lĩnh vực như nhiếp ảnh, âm nhạc… Ông không chấp nhận cúi đầu xin tiền bố thí từ chính phủ Mỹ cho cộng đồng Việt vì cho rằng: “người Việt có khả năng lớn nhưng cần được giúp đỡ để đóng góp cho xã hội” thay vì chấp nhận đánh giá: “người Việt không biết gì hết và nghèo đói nên cần hướng dẫn xin trợ cấp”. Người Sài Gòn ý thức nâng tầm hàng Việt với nhà hàng Việt cao cấp đầu tiên để đón du khách, cho ra đời Trung tâm bách hóa tổng hợp “Saigon Departo” hiện đại không thua kém một Trung tâm thương mại hiện đại ngày nay…

Những câu chuyện trongSài Gòn - Chuyện Đời Của Phố 3, như cách tác giả Phạm Công Luận chia sẻ, là “những câu chuyện “trên bờ” của dòng lịch sử”, nhưng chúng giúp người đọc hình dung rõ và sinh động hơn về một dòng chảy lịch sử của Sài Gòn đã trôi qua. Ký ức đô thị này may mắn được truyền giữ theo cách riêng cùng với sự ra đời của cuốn sách này. Bởi lẽ, theo tác giả, “nếu đô thị không có ký ức, cũng như một con người không nhớ gì về nơi mình sinh ra, lớn lên và cách mình trưởng thành ra sao. Nếu vậy, sẽ không biết cách đánh giá đúng các giá trị để chọn lọc, giữ gìn và truyền lưu”.