vũ man tạp lục thư

Cuốn "Vũ Man tạp lục thư" được biên soạn bởi Ôn Khê Nguyễn Tấn vào năm 1871, thời điểm ông đảm nhiệm chức Tĩnh Man Tiễu phủ sứ, chịu trách nhiệm bình định vùng người Thượng tại Quảng Ngãi. Tác phẩm này chính thức được in ấn và phát hành ra công chúng vào năm Thành Thái thứ mười (1898).

Về mặt ý nghĩa, tên gọi "Vũ Man tạp lục thư" ám chỉ những ghi chép về quá trình đánh dẹp người man. Đây được xem là một trong những tài liệu đầu tiên hệ thống hóa thông tin về các dân tộc thiểu số.

Tác giả Nguyễn Tấn đã tỉ mỉ ghi lại chi tiết về địa lý, bao gồm khoảng cách giữa các ngọn núi, vị trí các con sông suối, cũng như các tuyến đường giao thông giữa các cơ (đơn vị hành chính thời bấy giờ). Bên cạnh đó, ông còn mô tả chi tiết về ngôn ngữ, tập tục và lối sống của cư dân miền sơn cước Quảng Ngãi. Ngoài ra, tập sách còn lưu giữ các chiến lược quân sự, phương pháp phòng ngự, quá trình cải tổ qua các thời kỳ và những giai thoại về các vị danh tướng từng trấn giữ vùng đất này, nhằm cung cấp tư liệu tham khảo quý giá cho các thế hệ sau.

Trước đó, tác phẩm này từng được dịch sang tiếng Pháp và xuất hiện trong một số tài liệu lược dịch, tuy nhiên, nhiều nội dung trong các bản dịch này không chính xác.

Phiên bản do Nguyễn Đức Cung sưu tầm, khảo cứu, phiên âm và chú giải được đánh giá là bản dịch hoàn chỉnh nhất của "Vũ Man tạp lục thư". Bản dịch này không chỉ khắc phục những thiếu sót của các bản dịch trước, mà còn bổ sung thêm phần khảo cứu của dịch giả Nguyễn Đức Cung nhằm giúp người đọc có cái nhìn toàn diện hơn về người Thượng tại Quảng Ngãi. Đặc biệt, tác phẩm còn in kèm văn bản chữ Hán để độc giả dễ dàng đối chiếu.

Bìa sách sử dụng hình ảnh người Thượng mổ trâu, một bức ảnh do Baudesson chụp (Nguồn: Tạp chí Le Tour du Monde, 1909).

TRÍCH ĐOẠN TIÊU BIỂU:

“Khi cần tập hợp lực lượng cho một cuộc cướp phá, họ cần một người giàu có và dũng cảm đứng ra dẫn dắt. Nếu bói giò gà cho kết quả tốt, họ sẽ chọn một khoảng đất rộng, buộc một con trâu vào gốc tre ở chính giữa, tập hợp dân làng để đâm trâu thề nguyện và cùng ăn uống. Vào ngày khởi hành, người cầm đầu sẽ ném một hòn đá vào chân cột tre, sau đó các thành viên khác lần lượt làm theo. Khi trở về, họ chỉ cần đếm số đá để đối chiếu với số người quay về, từ đó xác định được số người đã mất.”

“Trong các gia đình nghèo khi tổ chức ăn Tết, họ hàng được mời đến dự phải tự mang theo gà để hỗ trợ. Khi nướng gà, cứ hai người sẽ ăn chung một con, gọi là một đôi. Tục lệ này kéo dài gần một tháng, vì hàng xóm cứ lần lượt tổ chức cho đến khi quay trở lại vòng tròn ban đầu mới kết thúc.”

“Sau khi hoàn thành các công việc như gieo mạ, cấy lúa, phát bụi, mở vườn hoặc xây nhà mới, thường có ba ngày kiêng cữ. Trong thời gian này, mọi thành viên trong gia đình đều đóng cửa nghỉ ngơi, không làm việc và không đón tiếp người ngoài. Nếu người ngoài biết mà vẫn cố tình đến thăm, họ có thể bị giết hoặc nếu sau này trong nhà xảy ra chuyện không may, lỗi sẽ được quy cho người khách đó và họ sẽ bị phạt vạ nặng nề.”

NHẬN XÉT:

“Tập sách này góp phần bổ sung cho những ghi chép lịch sử trước đây còn thiếu sót, làm rõ những điều còn mơ hồ.”

— Cao Xuân Dục

“Vũ Man tạp lục thư là một công trình nghiên cứu sâu sắc và công phu về lịch sử người Thượng nói chung và người Thượng ở Quảng Ngãi nói riêng, cũng như về quá trình bình định người Thượng của triều Nguyễn.”

— Linh mục Phanxicô-Xavie Nguyễn Phương

“Chúng tôi tin rằng những ghi chép của Tiễu phủ sứ sẽ mở ra những chân trời mới cho độc giả, chứng minh cho thấy các quan lại thời đó hiểu rõ vai trò của mình, áp dụng những phương pháp điều hành và quan tâm đến từng chi tiết nhỏ nhất như thế nào.”

— Tạp chí Revue Indochinoise, 1904