Đối với những học sinh đang trong giai đoạn ôn luyện đội tuyển học sinh giỏi hoặc các thầy cô giáo đang tìm kiếm nguồn tư liệu giảng dạy chuyên sâu, bộ đề thi Chọn học sinh giỏi tỉnh lớp 12 môn Ngữ văn của Sở GD&ĐT Hải Dương năm học 2017-2018 là một tài liệu tham khảo vô cùng giá trị. Không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra kiến thức, đề thi này còn thách thức tư duy phản biện, khả năng cảm thụ văn học và kỹ năng lập luận sắc bén của người viết thông qua những vấn đề mang tính triết lý sâu sắc.
Cấu trúc & Nội dung trọng tâm
Đề thi được thiết kế với thời gian làm bài 180 phút, chia làm hai phần chính với ma trận câu hỏi phân hóa rõ rệt, tập trung vào hai mảng lớn của môn Ngữ văn:
- Câu 1: Nghị luận xã hội (4,0 điểm)
- Nguyên liệu: Một câu chuyện ngụ ngôn hiện đại mang tên "Cái lạnh" nói về 6 con người bị kẹt trong hang tối, mỗi người giữ một thanh củi nhưng vì sự ích kỷ và định kiến mà không ai chia sẻ, dẫn đến cái chết chung.
- Yêu cầu: Học sinh phải phân tích ý nghĩa câu chuyện để bàn luận về sự ích kỷ, định kiến và sức mạnh của tình yêu thương, sự đoàn kết trong cuộc sống.
- Câu 2: Nghị luận văn học (6,0 điểm)
- Vấn đề nghị luận: Mối quan hệ giữa thực tại đời sống và sáng tạo nghệ thuật thông qua nhận định của Nguyễn Đình Thi trong "Tiếng nói của văn nghệ".
- Yêu cầu phân tích: Làm sáng tỏ lý luận về việc nghệ sĩ không chỉ "ghi lại cái đã có" mà phải "nói một điều mới mẻ" thông qua hai tác phẩm kinh điển: "Vội vàng" (Xuân Diệu) và "Chí Phèo" (Nam Cao).
Điểm nổi bật của tài liệu
Điều làm cho bộ tài liệu này trở nên đặc biệt và hữu ích chính là phần Hướng dẫn chấm chi tiết đi kèm. Thay vì chỉ đưa ra đáp án ngắn gọn, tài liệu cung cấp một khung hướng dẫn toàn diện:
- Yêu cầu kỹ năng khắt khe: Nêu rõ các thao tác lập luận cần có (giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận) và yêu cầu về hành văn, chính tả, bố cục.
- Hệ thống phân tích biểu tượng: Trong câu nghị luận xã hội, hướng dẫn chấm đã bóc tách chi tiết các hình ảnh biểu tượng như "que củi" (điều quý giá), "đống lửa" (tình người), "cái lạnh trong tâm hồn" (sự vô cảm), giúp học sinh biết cách khai thác sâu văn bản.
- Tư duy lý luận văn học vững chắc: Phần nghị luận văn học định hướng người viết đi từ giải thích khái niệm đến lý giải bản chất của sáng tạo nghệ thuật, tạo tiền đề vững chắc để phân tích tác phẩm.
- Khuyến khích sự sáng tạo: Hướng dẫn chấm ghi rõ "khuyến khích những bài viết có cảm xúc và sáng tạo", không gò bó thí sinh vào một khuôn mẫu duy nhất.
Hướng dẫn ôn tập & Lời khuyên học tập
Để khai thác tối đa giá trị của bộ đề thi này, học sinh và giáo viên có thể áp dụng phương pháp sau:
- Đối với học sinh:
- Luyện tập tư duy phân tích: Đừng vội xem đáp án. Hãy tự viết bài, sau đó đối chiếu với phần "Yêu cầu về kiến thức" trong hướng dẫn chấm để xem mình còn thiếu ý nào hoặc lập luận chưa chặt chẽ ở đâu.
- Kết nối lý luận và thực tiễn: Với câu 2, hãy tập cách vận dụng lý luận văn học để soi chiếu vào tác phẩm. Đừng chỉ phân tích tác phẩm một cách đơn thuần, mà phải luôn bám sát nhận định của Nguyễn Đình Thi.
- Mở rộng dẫn chứng: Từ câu chuyện "Cái lạnh", hãy tìm thêm các ví dụ thực tế về sự thấu cảm và lòng vị tha trong xã hội đương đại để bài viết thêm thuyết phục.
- Đối với giáo viên:
- Sử dụng đề thi này làm bài mẫu để hướng dẫn học sinh cách "triển khai ý" từ một nhận định lý luận khó.
- Dùng khung hướng dẫn chấm để xây dựng tiêu chí đánh giá (Rubric) cho các bài viết nghị luận của học sinh, giúp các em hiểu rõ thế nào là một bài viết đạt điểm tuyệt đối.
