nhật bản qua lăng kính người việt đầu thế kỷ xx

Sau thành công của cuộc Minh Trị duy tân, người Việt Nam bắt đầu dành sự quan tâm đặc biệt đến Nhật Bản, điều này được phản ánh rõ nét qua các bài viết trên báo chí đầu thế kỷ XX. Trong số các chủ đề được khai thác, những nội dung về thời kỳ Minh Trị duy tân thường chiếm dung lượng lớn nhất, bao gồm cả những bài viết chuyên sâu về hiến pháp và tài chính thời kỳ này. Bên cạnh những lời ca ngợi về công cuộc duy tân, các tác giả người Việt thời đó cũng có những nhìn nhận khách quan, chỉ ra những hạn chế trong thực tiễn triển khai. Thậm chí, họ còn dùng những bài học kinh nghiệm từ những sai sót của Nhật Bản để khuyên răn độc giả tránh lặp lại những sai lầm tương tự.

Dựa trên các tài liệu nghiên cứu, mối quan hệ bang giao giữa Việt Nam và Nhật Bản có lịch sử lâu đời, khởi đầu từ thế kỷ VIII khi một vị quan nhà Đường gốc Nhật là Abe no Nakamaro sang An Nam làm Tiết độ sứ An Nam đô hộ phủ. Tuy nhiên, sau một khoảng thời gian dài, phải đến cuối thế kỷ XVI, các sử liệu của cả hai nước mới bắt đầu ghi chép lại mối quan hệ giao thiệp này. Do sử liệu Việt Nam bị thất lạc nhiều, việc nghiên cứu hiện nay chủ yếu dựa vào các tư liệu của Nhật Bản, điển hình như An Nam kỷ lược cảo và Thông hàng nhất lãm. Ngược lại, về tư liệu thành văn của người Việt viết về Nhật Bản, phải đến thế kỷ XIX mới xuất hiện cuốn Nhật Bản kiến văn lục của Trương Đăng Quế viết bằng Hán văn. Tác phẩm này hiện được lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, từng được GS. Kim Vĩnh Kiện khảo cứu và dịch sang tiếng Nhật, sau đó được học giả Ngô Thế Long dịch và đăng trên tạp chí Hán Nôm, cùng với sự nghiên cứu sâu hơn của GS. Trần Ích Nguyên (Đài Loan). Bước sang đầu thế kỷ XX, trước những biến động lớn của thế giới, đặc biệt là sự chấn động từ cuộc Minh Trị duy tân, nhu cầu tìm hiểu về Nhật Bản của người Việt càng tăng cao. Các cuộc Đông du của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh cùng các nguồn tư liệu từ Trung Quốc và Pháp viết về Nhật Bản đã giúp người Việt hiểu sâu hơn về quốc gia này, điều này thể hiện qua số lượng lớn các bài viết về Nhật Bản trên báo chí Việt Nam thời kỳ đó. Với mong muốn khám phá xu hướng và nội dung mà người Việt quan tâm đến Nhật Bản đầu thế kỷ XX qua báo chí, cuốn sách này đã ra đời.

Trích dẫn:

“Nước này sở dĩ tiến hóa nhanh chóng đến mức khiến cả thế giới phải nể phục, là nhờ vào giai cấp thượng lưu sáng suốt trong thời kỳ đầu Minh Trị, những người giàu lòng yêu nước, hiểu rõ trách nhiệm của mình và hăng hái thúc đẩy giáo dục quốc dân, tạo nên một tinh thần cộng đồng mạnh mẽ và năng động.” — Phạm Quỳnh

“Nước Nhật lại được nhà vua cùng lòng ái quốc với tầng lớp thượng lưu, đã cải hóa được tâm lý người dân, xóa bỏ sự chia rẽ giữa các phiên, các đảng phái, dạy cho người dân biết coi trọng danh dự, yêu tổ quốc và lấy Hoàng đế làm biểu tượng của quốc gia. Nói tóm lại, họ đã xây dựng một dân tộc có tính đoàn kết, kỷ luật, biết lắng nghe sự dẫn dắt của những người đi trước và theo sát sự chỉ đạo sáng suốt của những người lãnh đạo để đạt được những thành tựu vĩ đại cho nòi giống.” — Phạm Quỳnh

“Thần giáo, Khổng giáo và Phật giáo là ba tôn giáo chính đã cùng nhau xây dựng nền luân lý cho dân tộc Nhật Bản, ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng, tính cách và phong tục của người Việt. Người Nhật ưa sạch sẽ, giản dị, lễ phép với người ngoài, yêu thương gia đình, trung thành với nhà vua và đất nước là kết quả của sự tác động từ các tôn giáo này. Theo Thần giáo, khi lễ bái các vị thần, con người phải sạch sẽ về thân thể và thanh khiết về tâm hồn; theo Phật giáo, việc tu tâm dưỡng tính quan trọng hơn vẻ ngoài; theo Khổng giáo, con người phải biết ơn người đi trước, trân trọng di sản của ông cha, kính trọng người cao tuổi và một lòng trung thành với quân vương.” — Nguyễn Văn Hiếu

“Khác với đa số người đọc vốn quan tâm đến việc các 'thiên triều' hay 'mẫu quốc' nhìn nhận Việt Nam ra sao, cuốn sách này tiếp cận một chủ đề ít phổ biến hơn: cách nhìn của người Việt đối với thế giới, cụ thể là Nhật Bản. Cuốn sách tập hợp các bài viết, tư liệu báo chí do người Việt dịch, thuật lại hoặc khảo cứu về các khía cạnh xã hội và lịch sử Nhật Bản để trả lời câu hỏi: Vào đầu thế kỷ XX, người Việt nghĩ gì, viết gì và quan tâm đến những vấn đề gì của Nhật Bản? Qua đó, cũng giải đáp những câu hỏi như: Tại sao người Việt lại quan tâm đến Nhật Bản? Họ biết về Nhật Bản thông qua những kênh thông tin nào?” — Nguyễn Mạnh Sơn