nghiên cứu bản đồ các cửa sông, hải cảng việt nam thế kỷ xv

Nghiên cứu về Hệ thống Bản đồ Cửa sông và Hải cảng Việt Nam thế kỷ XV

Công trình mang tên "Nghiên cứu bản đồ các cửa sông, hải cảng Việt Nam thế kỷ XV" (tên gốc tiếng Pháp: Étude sur un Portulan annamite du XVe siècle) do học giả người Pháp Gustave Dumoutier thực hiện và hoàn thành vào tháng 8 năm 1895. Toàn bộ nội dung nghiên cứu được công bố trên tạp chí Địa lý lịch sử và mô tả (Bulletin de géographie historique et descriptive) số 2 năm 1896. Nhờ giá trị khoa học cao, tác giả đã vinh dự nhận giải thưởng “Jomard” từ Hiệp hội Địa lý vào năm 1897.

Tác phẩm này, thường được gọi tắt là Tập Hải đồ, bao gồm một tập 25 tờ chú thích cùng 24 tấm bản đồ mô tả chi tiết từ Kinh thành Thăng Long cho đến cố đô của Vương quốc Champa. Đi kèm là hai phụ lục về Hành trình đường bộ và Hành trình đường thủy. Theo tác giả, đây vốn là tài liệu quân sự được xây dựng từ những thông tin mật thám do vua Lê Thánh Tông cử đi thu thập vào cuối thế kỷ XV, nhằm phục vụ mục đích chuẩn bị cho việc thôn tính Champa.

Dựa trên 24 tấm bản đồ và các phụ lục viết bằng chữ Hán hoặc Nôm, G. Dumoutier đã triển khai các công việc cụ thể: sao chép và chụp lại toàn bộ bản đồ; phiên âm các địa danh, hướng dẫn ra chữ Quốc ngữ, sau đó giải nghĩa bằng tiếng Pháp và đánh số thứ tự tương ứng trực tiếp trên bản đồ để thuận tiện cho việc tra cứu. Ông cũng dịch thuật hai hành trình đường thủy và đường bộ từ chữ Hán/Nôm sang chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp. Cuối cùng, tác giả tiến hành đối chiếu Tập Hải đồ với các bản đồ cùng thời (cuối thế kỷ XIX) kết hợp với khảo sát thực địa để bổ sung các chú giải về địa lý, lịch sử và khảo cổ tại những nơi ông đã đi qua. Thông qua phương pháp đối chiếu và thực tế này, ông đã chỉ ra những biến đổi đáng kể về trầm tích sông ngòi và địa hình tại một số khu vực duyên hải Bắc kỳ và Trung kỳ sau ba thế kỷ.

G. Dumoutier đã phân chia Tập Hải đồ thành bốn phần chính:

Phần I tập trung vào việc dịch thuật và chú giải các tài liệu phụ lục, bao gồm lộ trình hành quân từ Thăng Long tới kinh đô Champa (đường bộ) và các hướng dẫn hàng hải cùng đường sông, đường biển (đường thủy). Vì thế, công trình không chỉ cung cấp thông tin về địa mạo, địa hình bờ biển, các cửa sông và hải cảng từ Thanh Hóa đến Bình Thuận, mà còn mô tả chi tiết các tuyến đường, kho tàng, xưởng sản xuất, mỏ quặng, sông núi tại các làng xã vùng đồng bằng và nhiều khu vực miền núi của nước Đại Việt.

Phần II thực hiện phiên âm, dịch và giải nghĩa các chỉ dẫn cùng địa danh ghi trên bản đồ. G. Dumoutier đã lập ra một hệ thống bảng đối chiếu gồm 25 bảng chú thích (đánh số La-tinh) tương ứng với 25 bản đồ (đánh số La-mã), giúp người xem dễ dàng theo dõi và tra cứu các danh xưng trên từng tấm bản đồ.

Phần III là phần khảo cứu chuyên sâu. Bằng phương pháp so sánh các cửa sông, hải cảng trong Tập Hải đồ với Bản đồ Bộ Tham mưu (bản đồ cuối thế kỷ XIX) và các chuyến du khảo thực tế, tác giả đã làm rõ những thay đổi lớn theo thời gian. Đó là những công trình nhân tạo như thành lũy tại Hà Nội, các đoạn đê điều được xây lại sau lũ, những ngôi chùa, đền hay chiến lũy cổ chỉ còn dấu vết, cũng như sự dịch chuyển của các dòng sông và hiện tượng xâm lấn bờ biển.

Phần IV bao gồm 24 tờ bản đồ (đánh số La-mã từ I đến XXIV) được đính kèm riêng biệt, trình bày bằng chữ Hán hoặc Nôm. Dù đóng vai trò là khung sườn và cơ sở chính cho toàn bộ nghiên cứu, những bản đồ này không chỉ thể hiện các hải cảng, cửa sông của Đại Việt từ Bắc Trung Bộ đến Trà Bàn (cố đô Champa, nay thuộc tỉnh Ninh Thuận) mà còn ghi lại trục đường cái quan, tên gọi các làng xã cổ, cùng nhiều thông tin về hệ thống kho, xưởng, mỏ quặng, sông núi của nước Đại Việt thời bấy giờ.