khi nói không, tôi thấy tội lỗi

Các lý thuyết và kỹ năng giao tiếp trong liệu pháp tâm lý về sự quyết đoán có hệ thống được xây dựng dựa trên những trải nghiệm thực tế với những người bình thường, nhằm hướng dẫn họ cách xử lý hiệu quả các xung đột thường gặp trong đời sống xã hội. Tôi bắt đầu phát triển phương pháp tiếp cận có hệ thống này vào mùa hè và mùa thu năm 1969, khi tôi đảm nhiệm vai trò Nhân viên Đánh giá Hiện trạng tại trung tâm Đào tạo và Phát triển Peace Corps, nằm trên những ngọn đồi gần Escondido, California.

Trong giai đoạn đó, tôi nhận thấy rằng các phương pháp truyền thống – thường được gọi là “bộ công cụ cần thiết” – của các nhà tâm lý học lâm sàng hay các hình thức điều trị khác đều bộc lộ nhiều hạn chế trong công tác đào tạo. Các quy trình như can thiệp khủng hoảng, tư vấn cá nhân, trị liệu tâm lý, hay các hoạt động nhóm như đào tạo tính nhạy cảm và tăng cường sự kết nối đều không mang lại nhiều hiệu quả cho các học viên bình thường của Peace Corps khi họ đối mặt với những tương tác đời thường. Đây chính là những khó khăn mà nhiều tình nguyện viên, vốn là các cựu chiến binh, gặp phải khi làm việc tại các quốc gia xa lạ. Sự thiếu hụt trong việc hỗ trợ những con người nhiệt huyết này trở nên rõ rệt sau 12 tuần đào tạo và tư vấn chuyên sâu, cụ thể là trong buổi thực hành giới thiệu máy phun thuốc trừ sâu cầm tay. Tại một cánh đồng đầy bụi, một nhóm gồm các tiến sĩ, nhà tâm lý học, giảng viên ngôn ngữ và một bác sĩ tâm thần đã đóng vai những người nông dân tại một vùng hẻo lánh ở Mỹ Latinh. Trong khi đó, các tình nguyện viên cựu chiến binh mặc trang phục đơn giản như mũ rơm, quần đùi, đi dép xăng đan, giày cao cổ, giày tennis hoặc đi chân trần. Khi bắt đầu bài tập, những người đóng vai nông dân không quan tâm đến thiết bị mà tập trung chất vấn những người lạ mặt vừa bước vào làng. Mặc dù các học viên nắm vững kiến thức về canh tác, kiểm soát sâu bệnh, tưới tiêu hay bón phân, nhưng không ai có thể trả lời một cách thuyết phục những câu hỏi trực diện về động cơ: “Ai cử các anh đến đây để bán máy? Tại sao các anh muốn chúng tôi dùng nó? Tại sao các anh phải đi từ Mỹ đến tận đây? Các anh được lợi ích gì? Tại sao lại chọn làng chúng tôi trước? Tại sao chúng tôi cần vụ mùa tốt hơn?”, v.v. Mỗi khi học viên cố gắng quay lại chủ đề máy phun thuốc, những người đóng vai nông dân lại tiếp tục xoáy sâu vào lý do sự hiện diện của họ. Theo tôi nhớ, không một học viên nào có thể phản hồi một cách quyết đoán, chẳng hạn như: “Quien sabe… Ai có thể trả lời hết mọi câu hỏi? Tôi thì không. Tôi chỉ biết mình muốn đến đây để gặp các bác và trình bày cách chiếc máy này giúp tăng năng suất nông sản. Nếu các bác muốn cải thiện sản lượng, có lẽ tôi có thể hỗ trợ.” Vì thiếu đi sự tự tin và khả năng phản ứng bằng ngôn từ quyết đoán khi bị nghi ngờ về động cơ, nhiều học viên đã có một trải nghiệm đầy hụt hẫng và khó quên.

Chúng tôi đã trang bị cho họ kiến thức chuyên môn, kỹ thuật và sự am hiểu văn hóa, nhưng lại bỏ ngỏ việc hướng dẫn họ cách ứng phó quyết đoán và tự tin trước những đánh giá khắt khe từ đám đông về tính cách, động cơ hay điểm mạnh, điểm yếu của họ. Chúng tôi đã không dạy họ cách xử lý tình huống khi bản thân họ muốn bàn về nông nghiệp, nhưng đối phương lại chỉ muốn xoáy sâu vào cá nhân người nói. Dù tất cả chúng tôi đều có những hình dung mơ hồ về vấn đề này, nhưng không ai thực sự đưa ra được giải pháp hiệu quả. Chúng tôi đã không hướng dẫn học viên cách khẳng định bản thân một cách thẳng thắn mà không cần phải biện minh hay đưa ra lý do cho những mong muốn và hành động của mình.